Czym jest astenia? Przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest astenia?

Termin „astenia” pochodzi od starożytnego greckiego słowa ἀσθένεια („asthéneia”) i oznacza „osłabienie” lub „brak sił”. Nie jest to samodzielna choroba, lecz niespecyficzny objaw. Astenia często występuje jako objaw towarzyszący innym schorzeniom, na przykład w przebiegu infekcji. Ponadto może pojawić się jako skutek uboczny niektórych leków lub być związana z czynnikami takimi jak niezdrowy tryb życia, brak snu lub brak aktywności fizycznej.

W przeszłości terminy „osłabienie” i „astenia” były używane przede wszystkim do opisania subiektywnego uczucia zmęczenia, podczas gdy „fatigue” oznaczało wyczerpanie po wysiłku fizycznym. Jednak w dzisiejszej terminologii medycznej astenia i fatigue są w dużej mierze używane jako synonimy . Oba terminy opisują subiektywne odczucie zmęczenia oraz obniżoną sprawność fizyczną i umysłową. Astenia może wpływać na różne obszary, w tym na sprawność fizyczną, emocjonalną i poznawczą. Jej fizyczne objawy mogą być ograniczone lokalnie lub dotyczyć całego organizmu. Ponadto może występować w różnych postaciach.

Jakie są formy astenii?

Astenia może objawiać się na różne sposoby. W medycynie i psychologii dzieli się ją na różne formy i zespoły. Każda forma charakteryzuje się specyficznymi cechami i objawami, które pomagają lepiej zidentyfikować przyczynę osłabienia lub wyczerpania. Poniżej przedstawiamy najważniejsze warianty i wyjaśniamy różnice między nimi.

Dysleksja: 

• Zaburzenie czytania i/lub pisania charakteryzuje się znacznymi i utrzymującymi się trudnościami w nabywaniu umiejętności czytania i pisania, jak informuje Federalne Stowarzyszenie Dysleksji i Dyskalkulii (Bundesverband Legasthenie & Dyskalkulie e.V.). Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób (ICD-10) Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) o dysleksji mówi się wtedy, gdy tych deficytów nie da się wyjaśnić czynnikami takimi jak niski wiek rozwojowy, poniżej średniej inteligencja, niewystarczająca edukacja szkolna, choroby psychiczne lub uszkodzenia neurologiczne. Zaburzenie to występuje zatem pomimo odpowiednich dla wieku zdolności poznawczych, wystarczającego wsparcia szkolnego i nienaruszonej percepcji zmysłowej. Statystycznie chłopcy są dotknięci tym zaburzeniem częściej niż dziewczynki.

Miastenia: 

• Miastenia oznacza osłabienie mięśni szkieletowych, które może występować albo lokalnie, ograniczając się do poszczególnych grup mięśni, albo ogólnoustrojowo. Charakterystyczne jest nasilenie osłabienia mięśni w zależności od obciążenia, któremu towarzyszy niezwykle szybkie zmęczenie. Przyczynami mogą być między innymi uszkodzenia neuronów ruchowych lub ich włókien nerwowych, zaburzenia przewodzenia sygnałów nerwowo-mięśniowych, a także zmiany funkcjonalne lub strukturalne komórek mięśniowych.

Neurastenia: 

• Termin neurastenia opisuje zwiększoną męczliwość umysłową lub wyraźne wyczerpanie już po niewielkim wysiłku fizycznym lub umysłowym. Obraz kliniczny pokrywa się częściowo z zespołem chronicznego zmęczenia.

Zaburzenie osobowości astenicznej: 

• Jest to forma zaburzenia osobowości charakteryzująca się wyraźnym brakiem motywacji i energii. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często postrzegają siebie jako bezradne i gorsze, co powoduje, że niechętnie podejmują samodzielne decyzje i często przekazują odpowiedzialność innym.

Wiosenne zmęczenie jest często odczuwane jako astenia – ale czy naprawdę istnieje?

Szczególną formą zmęczenia, odczuwaną jako astenia, jest tak zwane wiosenne zmęczenie. Przejście od zimy do wiosny należy do najbardziej znaczących zmian w cyklu rocznym w strefach umiarkowanych. Wraz z wydłużaniem się dnia i wzrostem temperatury natura wyraźnie budzi się do życia – jednak podczas gdy wiele osób odbiera tę zmianę jako ożywczą, inne zgłaszają zmęczenie, brak energii, problemy z krążeniem i zaburzenia koncentracji. Zjawisko to jest od dawna znane w krajach niemieckojęzycznych jako „wiosenne zmęczenie” i rodzi pytanie, czy jest to rzeczywiste zjawisko fizyczne, czy raczej koncepcja uwarunkowana kulturowo.

Historycznie termin ten pojawia się przede wszystkim w XIX wieku w pismach poświęconych medycynie ludowej, osadzony w koncepcjach medycyny naturalnej i rosnącym rozpowszechnieniu wiedzy medycznej. Podobne obserwacje można jednak znaleźć już w medycynie starożytnej, na przykład w nauce Hipokratesa, która podkreślała wpływ pór roku na organizm człowieka. W XIX wieku wiosenne zmęczenie postrzegano jako przejściowy proces adaptacyjny, w przypadku którego zalecano takie środki jak ruch, świeże powietrze lub „kuracje wiosenne”. Również w literaturze odzwierciedla się ambiwalentny nastrój tej pory roku, oscylujący między ożywieniem a ospałością.

Z dzisiejszego medycznego punktu widzenia wiosenne zmęczenie nie jest samodzielną chorobą, lecz niespecyficznym zaburzeniem samopoczucia, które nie jest ujęte w żadnej międzynarodowej klasyfikacji chorób. Niemniej jednak wiele osób – według szacunków od 40 do 60 procent w Europie Środkowej – zgłasza odpowiednie objawy, zwłaszcza w okresie od marca do maja. Obecnie zjawisko to interpretuje się głównie jako fizjologiczną reakcję adaptacyjną organizmu na zmienione warunki oświetlenia, temperatury i aktywności.

Możliwe przyczyny astenii

Astenia jest zazwyczaj objawem chorób podstawowych. Do ostrych czynników wywołujących należą na przykład infekcje takie jak zapalenie opon mózgowych, które mogą towarzyszyć sztywności mięśni, lub niewydolność serca – zaburzenie pracy serca spowodowane na przykład zawałem serca lub udarem mózgu. Do przyczyn przewlekłych zaliczają się między innymi zmiany związane z wiekiem, niedożywienie, niedokrwistość, niedoczynność tarczycy, niedobory składników odżywczych (np.  niedobór witaminy B12), gruźlica, cukrzyca, bezdech senny oraz choroby psychiczne, takie jak depresja.

Ponadto astenia i ogólne osłabienie mięśni często występują u pacjentów z zaawansowanymi chorobami przewlekłymi, takimi jak przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), niewydolność serca lub rak. Również choroby neurologiczne lub autoimmunologiczne, takie jak stwardnienie rozsiane mogą wiązać się z wyraźną astenią. Co więcej, astenia może być również spowodowana lekami . Opisuje się ją między innymi w związku ze stosowaniem leków przeciwnadciśnieniowych, przeciwdepresyjnych, statyn obniżających poziom cholesterolu, a także diuretyków pętlowych stosowanych w leczeniu obrzęków (zatrzymywania wody). Podobnie interakcje między różnymi substancjami czynnymi, na przykład w przypadku połączenia opioidów z lekami antycholinergicznymi, przeciwhistaminowymi lub benzodiazepinami, mogą sprzyjać wystąpieniu odpowiednich objawów.

Podsumowując, oznacza to:
Astenia jest zazwyczaj objawem chorób podstawowych i może być spowodowana zarówno przez ostre czynniki wywołujące, takie jak infekcje lub zdarzenia sercowe, jak i przez czynniki przewlekłe, takie jak niedobory, choroby metaboliczne lub zaburzenia psychiczne. Ponadto często występuje w związku z zaawansowanymi chorobami przewlekłymi lub neurologicznymi i może być również spowodowana przez leki lub ich interakcje.

Typowe objawy astenii

Astenia objawia się zazwyczaj subiektywnym odczuciem wyczerpania fizycznego, emocjonalnego lub poznawczego, które może znacznie upośledzać codzienną wydajność i sprawność funkcjonowania . Charakterystyczne jest to, że odczuwane osłabienie nie ma żadnego uzasadnionego związku z poprzedzającym je wysiłkiem i często jest postrzegane jako długotrwałe oraz uciążliwe. Możliwe oznaki astenii to między innymi:

• Dolegliwości mogą występować lokalnie i dotyczyć poszczególnych części ciała, takich jak ręce lub nogi.
• W odróżnieniu od porażenia, zdolność ruchowa zasadniczo pozostaje zachowana, jednak często jest postrzegana jako znacznie utrudniona i wymagająca wysiłku .
• Ruchy mogą wydawać się spowolnione i opóźnione.
• Skurcze mięśni oraz drżenie mogą występować jako objawy towarzyszące.
• W przypadku postaci uogólnionej dochodzi do wyraźnego ogólnego osłabienia i wyczerpania.
• Codzienne czynności stają się coraz trudniejsze i można je wykonywać tylko w ograniczonym zakresie .

Ogólnie rzecz biorąc, astenia charakteryzuje się połączeniem zmniejszonej wytrzymałości i subiektywnie odczuwanego osłabienia, które może dotyczyć zarówno sprawności fizycznej, jak i umysłowej.

Jak diagnozuje się astenię?

Diagnoza astenii opiera się przede wszystkim na szczegółowym wywiadzie oraz dokładnym badaniu fizykalnym. Ponieważ objaw ten może wynikać z wielu różnych przyczyn, a zmęczenie jest częstym objawem towarzyszącym licznym – zwłaszcza zaawansowanym – chorobom, wyjaśnienie przyczyny bywa często skomplikowane. W ramach wywiadu lekarskiego ustala się rodzaj, czas trwania i nasilenie dolegliwości. Ponadto lekarz zbiera pełną historię medyczną i rodzinną oraz sprawdza aktualne leki. Celem jest zidentyfikowanie potencjalnie odwracalnych lub uleczalnych czynników ryzyka, a także uzyskanie wskazówek dotyczących chorób leżących u podstaw tego stanu. Ocenia się również, w jakim stopniu astenia wpływa na codzienne czynności i jakość życia osób dotkniętych tym problemem.

Badanie fizykalne dostarcza dalszych wskazówek dotyczących ustalenia przyczyny. W przypadku osłabienia ograniczonego do określonego obszaru ciała przeprowadza się ukierunkowane badanie danej części ciała. Uzupełniająco, w zależności od diagnozy wstępnej, można zastosować różne metody diagnostyki obrazowej i laboratoryjnej .& nbsp;Badania krwi i moczu służą między innymi wykryciu infekcji, niedokrwistości, zaburzeń metabolicznych, niedożywienia lub zaburzeń równowagi elektrolitowej. W przypadku podejrzenia zapalenia opon mózgowych może być konieczne wykonanie punkcji lędźwiowej w celu analizy płynu mózgowo-rdzeniowego. Metody obrazowania, takie jak USG, RTG, rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (CT) , umożliwiają uwidocznienie ewentualnych uszkodzeń kości, mięśni lub nerwów. W szczególności MRI nadaje się do wykrywania stanów zapalnych, infekcji, zmian naczyniowych – na przykład związanych z udarami – oraz nowotworów.

W celu dalszego rozróżnienia przyczyn neurologicznych można zastosować elektromiografię (EMG) , która pozwala zdiagnozować choroby nerwów obwodowych i dolnych neuronów ruchowych. W wybranych przypadkach może być konieczne wykonanie biopsji mięśnia lub nerwu , aby potwierdzić określone choroby nerwów lub ocenić procesy regeneracyjne.

Krótko mówiąc:
Diagnoza astenii opiera się przede wszystkim na szczegółowym wywiadzie i badaniu fizykalnym, ponieważ objaw ten może mieć różnorodne przyczyny, a jego wyjaśnienie jest odpowiednio złożone. W tym celu systematycznie rejestruje się dolegliwości, przebyte choroby, przyjmowane leki oraz wpływ na codzienne życie i jakość życia, aby zidentyfikować czynniki, które można leczyć, oraz możliwe choroby podstawowe. W zależności od podejrzeń, dodatkowo stosuje się badania laboratoryjne, procedury obrazowe oraz specjalistyczne testy, takie jak elektromiografia lub biopsje, aby jeszcze bardziej zawęzić zakres przyczyn.

Leczenie i terapia astenii

Leczenie astenii zależy w dużej mierze od przyczyny leżącej u jej podstaw. Ostre postacie, na przykład wynikające z infekcji lub zdarzeń sercowych, często można szybko złagodzić poprzez ukierunkowaną terapię  – na przykład poprzez zastosowanie antybiotyków, środków farmakologicznych takich jak aspiryna lub leki trombolityczne, a w razie potrzeby zabiegów chirurgicznych.

W przypadku przyczyn przewlekłych, na przykład w kontekście chorób nowotworowych, zazwyczaj konieczne jest wielokierunkowe i interdyscyplinarne podejście terapeutyczne .& nbsp;Aktywność fizyczna odgrywa w tym przypadku kluczową rolę, ponieważ wykazano, że poprawia samopoczucie, łagodzi objawy astenii i ból, a także zwiększa wydolność fizyczną i poprawia jakość życia. Również takie metody jak joga oraz tai chi okazały się, według Osmosis.org, skuteczne w badaniach w zmniejszaniu zmęczenia związanego z nowotworem.

Kolejnym ważnym elementem jest dobra higiena snu. Regularne pory snu oraz rezygnacja z ciężkich posiłków i napojów pobudzających wieczorem mogą poprawić jakość snu, a tym samym zmniejszyć zmęczenie. Ponadto interwencje z zakresu terapii poznawczo-behawioralnej i psychospołecznej – takie jak redukcja stresu oparta na uważności – okazały się skuteczne w zmniejszaniu wyczerpania i wspieraniu regenerującego snu.

Oprócz środków niefarmakologicznych również terapie farmakologiczne mogą przyczynić się do złagodzenia objawów. Glukokortykoidy stosuje się na przykład w przypadku zmęczenia związanego z nowotworem lub innymi ciężkimi chorobami, natomiast psychostymulanty stosuje się zwłaszcza w medycynie paliatywnej w leczeniu zmęczenia i depresji – jednak po dokładnym rozważeniu, na przykład w przypadku istniejących chorób serca lub zaburzeń poznawczych.

Jeśli astenia jest skutkiem ubocznym leków, już samo dostosowanie dawki lub schematu przyjmowania może przynieść znaczną poprawę. Zmiany w leczeniu farmakologicznym powinny jednak zasadniczo następować wyłącznie po konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Astenia, zmęczenie, chroniczne zmęczenie – jakie są różnice?

Terminy te opisują podobne dolegliwości, ale nie są identyczne. Astenia to medyczny termin zbiorczy określający utrzymujące się osłabienie lub brak sił. Często występuje jako objaw innych chorób. 

Zespół chronicznego zmęczenia, zwany również encefalomielitis myalgica (ME/CFS), jest poważną chorobą neuroimmunologiczną, która często prowadzi do znacznego stopnia niepełnosprawności fizycznej. Według Niemieckiego Towarzystwa ME/CFS choroba ta dotyka prawdopodobnie znacznie ponad 40 milionów osób na całym świecie.

O przewlekłym zmęczeniu mówi się raczej potocznie, gdy ludzie czują się stale zmęczeni lub wyczerpani. Jednak z medycznego punktu widzenia nie oznacza to automatycznie jasno zdefiniowanego zespołu, takiego jak zespół chronicznego zmęczenia (ME/CFS).